پادساعت‌گرد

عنوان تابلوی اثر است

تصور کنيد يک شب داريد خيابان شريعتی را شمال به جنوب می‌رانيد و نزديکی‌های قلهک، سمت راست خيابان، چشمتان به سردر سينما فرهنگ می‌افتد و پلاکارد يک فيلم خارجی را می‌بينيد: «خوشگل آشغالی که يک دنيا می‌ارزيد». دومين چيزی که خيلی شما را متعجب می‌کند (اولی‌اش اين است که چه خبر شده از اين فيلم‌های بی‌ناموسی نشان می‌دهند!) عنوان دراز فيلم است. احتمالاً مجبور شده‌ايد از دوستان‌تان که توی ماشين نشسته‌اند هم کمک بگيريد تا عنوان کامل فيلم را ـ که سريع از جلوی پلاکاردش رد شده‌ايد ـ حدس بزنيد. هرکس يک چيزی يادش است؛ يکی می‌گويد: «يک دنيا آشغال»، دومی فکر می‌کند: «خوشگلای آشغال دنيا» يکی ديگر هم بالاخره چيزی تو اين مايه‌ها حدس می‌زند: «خوشگله، آشغالا رو گذاشتی دم در؟!» اگر آخرش خيلی باهوش بوديد و فهميديد اسم فيلم چه بوده، شايد به دوستان‌تان پيشنهاد بدهيد: «حالا که بيکاريم بريم اين... چی‌چی بود، ‹خوشگل آشغال› رو ببينيم.» بعد از ديدن فيلم که از سينما بيرون می‌آييد، اصلاً بی‌خيال اين اسم‌ها می‌شويد و ترجيح می‌دهيد درباره‌ی «Million Dollar Baby» حرف بزنيد.

مهم‌ترين چيزی که مترجم‌ها نبايد وقت ترجمه کردن عنوان فراموش کنند اين است که عنوان تابلوی اثر است؛ چه روی پلاکاردی سردر سينما باشد، چه روی جلد کتابی توی قفسه کتاب‌فروشی و چه روی بيلبوردی کنار يک بزرگراه که ماشين‌ها با سرعت از کنارش می‌گذرند. اين تابلو بايد خوش‌آهنگ باشد، بامعنی باشد، در خاطر بماند و به‌ياد آوردنش آسان باشد، و دست آخر هم اين‌که ارتباطش با اثر، منطقی و درست باشد. در ترجمه کردن عنوان‌ها، به نظر من، يک فاکتور ديگر هم به فاکتورهای برشمرده افزوده می‌شود: از عنوان اصلی چندان پرت نباشد.

توی ذهن‌تان که بگرديد مطمئنم مثل من می‌توانيد، دست‌کم، ردِّ دو سه فيلم را بگيريد که هميشه وقتی ازشان نام می‌بريد عنوان انگليسی‌شان را، اگر اول نگوييد، حتماً بلافاصله بعد از عنوان ترجمه‌شده‌شان خواهيد گفت. Eyes Wide Shut (چشمان باز بسته، چشمان کاملاً بسته، چشمان مبهوت، چشمان نيمه‌باز و...)، The Green Mile (مسير سبز، دالان سبز، مايل سبز) و Fight Club (باشگاه مبارزه، باشگاه مشت‌زنی، باشگاه جنگ) را فقط برای مثال داشته باشيد و خودتان چند تای ديگر به اين فهرست بيفزاييد.
بعضی از عنوان‌های برابرنهاده‌ی اين فيلم‌ها از قضا بد هم نيستند و می‌توانستند معادل‌های خوبی باشند، اما آن‌قدر مترجم‌ها و نويسنده‌های سينمايی در توافق بر سر يک اسم دست‌دست کرده‌اند و هرکس ساز خودش را زده است که ديگر با نام بردن از يکی‌شان نمی‌شود اطمينان داشت همه متوجه منظورمان بشوند و بايد عنوان اصلی را هم ذکر کرد.

دو سال پيش مطلبی نوشته بودم با عنوان «معضلی به نام ترجمه‌ی عنوان» و در آن به همين مشکل ـ به شکلی ديگر ـ اشاره کرده بودم. آنجا البته بيشتر تمرکزم بر اشتباه‌های واضح مترجم‌ها بود، اما حالا بايد حق بدهيم سر ترجمه‌ی عنوان دشواری مثل «Million Dollar Baby» که خوابگرد بحثش را پيش کشيده، با دردسر بيشتری مواجه باشيم.
عنوان‌هايی که تابه‌حال پيشنهاد و استفاده شده‌اند اين‌هايند:
دختر ميليون دلاری، بچه‌ی ميليون دلاری، محبوبه‌ی ميليون دلاری، تيکه‌ی ميليون دلاری، بوکسور ميليون دلاری، جيگر ميليون دلاری، عزيز ميليون دلاری، عزيزک ميليون دلاری، عزيز جون ميليون دلاری، کوچولوی ميليون دلاری، نازنين يک ميليونی، دلبر ميليون دلاری، دلبر گرون، بچه خوشگل ميليون دلاری، زيبای ميليون دلاری، خوشگل آشغالی که يک دنيا ارزش داشت، خوشگل آشغالی که يک دنيا می‌ارزيد، خوشگل آشغال يک دنيا عزيز، خوشگلک يک دنيا عزيز و...

بعضی از اين عنوان‌ها مثل «بچه‌ی ميليون دلاری» از بيخ غلط‌اند که اصلاً کاری باهاشان نداريم. اما بعضی ديگر فکر و توجيهی پشت‌شان هست که بحث درست می‌کنند. اين «خوشگل آشغالی که يک دنيا می‌ارزيد» شايد از نظر معنايی ـ به‌زور ـ همان چيزی بشود که يک انگليسی‌زبان از Million Dollar Baby و بعد از ديدن فيلم می‌فهمد، ولی به نظرم آن‌قدر نچسب است که هيچ‌جوری جا نمی‌افتد. اين ايراد خيلی ريشه‌ای‌تر از آن است که مدافعان آن بخواهند توجيه کنند که به اين دليل و آن سبب بهترين عنوان ممکن است. منظور من دقيقاً همان طرحی‌ست که اول مطلب خواستم در ذهن‌تان ترسيم کنم؛ اين عنوان ـ و مشابهاتش ـ اصلاً فاکتورهای اصلی يک عنوان ماندنی و درست را ندارد که بخواهد به‌جای تابلوی يک اثر روی پلاکارد يا پوستر يا بيلبورد بنشيند و دهان‌به‌دهان گفته شود.

بايد در نظر داشت که ناشر يک کتاب يا پخش‌کننده‌ی يک فيلم حق دارد با اين اسم‌ها مخالفت بکند. عنوان هرقدر هم که درست باشد بالاخره نبايد توی ذوق مخاطب بزند و با بيرون کشيدن دل و روده‌ی داستان و رو کردن منظور نهايی کارگردان يا مولف، همه‌ی جذابيت پنهانی را که عنوان می‌تواند و بايد در ذهن و دل مخاطب برانگيزد، از بين ببرد.

هنر مترجم آنجا خودش را نشان می‌دهد که بتواند بهترين معادل ممکن را از هر جهت برگزيند يا بسازد. برابرنهاده‌ی هنرمندانه‌ی «خوشه‌‌های خشم» را ببينيد که مترجم برای The Grapes of Wrath جان اشتاين‌بک برگزيده است. هم درست است، هم کوتاه، و هم خوش‌آهنگ و دريادماندنی؛ به نظرم حتا از عنوان اصلی‌اش هم بهتر درآمده است. حالا اگر مترجمی پيدا شود و بخواهد مته به خشخاش بگذارد که انگور با خوشه فرق دارد و اصولاً امريکايی‌ها انگور را دانه‌دانه می‌خورند و ايرانی‌ها ممکن است فکر کنند چطور می‌شود وقتی آدم خشمگين است می‌تواند يک خوشه را درسته بخورد، درحالی‌که نشدنی‌ست و ...، نمی‌شود گفت اشتباه می‌گويد (اگر ياد قضيه‌ی شنل و پالتوی پيمان اسماعيلی افتاديد، من بی‌تقصيرم!) ولی اشتباه هم که نکند اين نکته را ناديده گرفته است که گاهی عنوان‌های خوب لزوماً دقيق‌ترين‌ها نيستند. (در همان مورد شنل هم نظر اميرمهدی حقيقت را ـ که متاسفانه لينک مستقيم ندارد ـ می‌پسندم.)

راستی، ترک‌ها را ديده‌ام که عنوان فيلم‌ها را خوب برمی‌گردانند. دليلش هم اين است اين‌ها بر خلاف ما عنوان‌ها را واقعاً روی پلاکارد و پوستر اسفاده می‌کند و مجبورند بهترين عنوان ممکن را که مخاطب هم جذب می‌کند انتخاب کنند. مثالش İnanılmaz Aile برای The Incredibles است که ما «باورنکردنی‌ها» ترجمه‌اش کرده‌ايم.

پی‌نوشت: از کامنت‌های اين نوشته غافل نشويد. دوستی که عنوان «خوشگل آشغالی که يک دنيا ارزش داشت» مال اوست، نظر مفصلی دارد که با پاسخ من می‌توانيد در بخش نظرات بخوانيد.
پس‌پی‌نوشت: خوابگرد هم گفته که چرا دليل رد عنوان‌های پيشنهادی را نگفته‌ام و پيشنهاد خودم را نداده‌ام. همان‌جا کامنتی گذاشته‌ام که اينجا کپی‌اش را می‌آورم:

تعمداً از ورود به بحث پيشنهادهای عنوان اين فيلم خاص خودداری کرده بودم. بعد که ديدم اين را نوشتی تصميم گرفتم يک «پی‌نوشت» باز کنم و توضيح کوچکی اضافه بر متن بدهم. حالا می‌بينم فرصتش نيست، همين‌جا می‌گويم.
من هيچ معادل ايده‌آل يا نزديک به ايده‌آلی برای اين فيلم سراغ ندارم. به دو دليل: اول آن واژه Baby که از آن دست واژه‌هاست که در فارسی معادل هم‌وزنی ندارد. هرچه هست يا سنگين‌تر و کلی‌تر و تروتميزتر است، يا از آن‌طرف سبک‌تر و خاص‌تر و کثيف‌تر. مثلاً «عزيز» و «دلبر» و «نازنين» دو سه تا از معادل‌هايش هستند، اما از همان وجه که گاهی دوست‌دختر/پسرهای ايرانی هم همين‌طوری ـ با تلفظ انگليسی‌اش ـ‌ به هم می‌گويند به جای «عزيزم». اما اين واژه در فيلم بار معنايی ديگری هم دارد که کمی از ترتميزی و عاشقانه‌گی «دلبر» و «عزيز» دورتر است. اينجا استدلال پژمان که در دو مطلب قبلی کامنت گذاشته بود درست است.
از طرف ديگر «بچه خوشگل» و «تيکه» و «جيگر» هم بار معنايی متفاوتی دارد و هرچند به اندازه‌ی «دلبر» از Baby اينجا دور نيست، ولی به قول دوستی خيلی فيلمفارسی‌وار می‌کند عنوان را. «زيبا» و «خوشگل» هم به نظر من اصلاً پرت است. کی گفته هر Baby جذاب و تودل‌برويی زيبا هم هست؟ حالا اضافه کردن صفت «آشغال» به «خوشگل» ممکن است کمی وضع را بهتر بکند از نظر دوپهلو بودن عنوان ولی کلاً کار را خراب می‌کند که جلوتر باز اشاره خواهم کرد. «محبوبه» هم اصولاً يک واژه‌ی مهجور و متعلق به نسل پدربزرگ‌هاست.
علت دوم: Million Dollar يک عبارت توصيفی ارزشگذارانه است و چون با يک فيلم امريکايی طرفيم مجبوريم اين «دلار» را هم تويش يک جوری نگه داريم ولی در مجموع کار ترجمه را سخت می‌کند. يعنی نگه‌داشتنش لازم است ولی يک امتياز منفی به حساب ما می‌ريزد چون هيچ‌جورش فارسی و بومی نمی‌شود. حتا عبارت «ميليون تومانی» هم چيزی نيست که فارسی‌زبانان برای اين‌طور ارزش‌گذاری استفاده کنند. حالا «ميليونی» شايد بهتر باشد که به نظرم خودش باعث دردسرهای ديگری می‌شود که خارج از بحث است. بنابراين اين يکی را اگر نگه داريم، قدرت مانورمان در آن Baby به‌شدت کم می‌شود و مجبوريم دست از واژه‌های جسورانه برداريم.
حالا برگرديم سر «خوشگل آشغالی که يک دنيا می‌ارزيد». توی خود متن هم اين را گفته‌ام که عنوان ترجمه‌شده نمی‌تواند اين همه از عنوان اصلی دور باشد. يعنی خيلی ساده، اگر شما توانستيد سه بار پشت سر هم اين عنوان قلمبه سلمبه را به زبان بياوريد و به اشتباه نيفتاديد، مسلماً برای اين‌که به مخاطب بفهمانيد اين همان Million Dollar Baby است، دچار مشکل خواهيد شد. به همين سادگی اين عنوان را بايد کنار گذاشت. تعهد نداده‌ايم به هر ضرب و زور يک عنوان عين عنوان اصلی پيدا کنيم که!
در نهايت، چون اصرار داری من هم دم به تله بدهم و توی هچل بيفتم، اين هم معادل من است: «دختر ميليون دلاری»، همان که اولش هم در سايت ۳۰نما نوشتم و هنوز هم فکر می‌کنم ميان بدترها فقط بد است. چون هرچند خيلی خيلی کلی است و اصلاً Baby تويش معلوم نيست، لااقل شنونده را در مورد قيافه و ظاهر و نيت و اخلاق و کردار خانم قهرمان به اشتباه نمی‌اندازد و از طرف ديگر، اگر قرار باشد اين فيلم با اين عنوان روی پرده برود، خودت می‌دانی که «دختر» کم از «عزيز» و «نازنين» و «دلبر» مخاطب جذب نمی‌کند! می‌گويی نه؟ فيلمسازان وطنی را نگاه کن که چطوری هرجور که هست يک «دختر» توی عنوان فيلم‌هايشان می‌گنجانند! اين هم برای پخش‌کننده‌ی احتمالی فيلم...

نظر؟ (۴۷)